Главная » Статьи » Культура и традиция

MIRZANEN NOĞAY
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken. Köylerden birinde bir bay mırzanen bir fuqare noğay bar eken. Noğay pek şaqiy pek de azırcevap eken. Mirza noğaynm böyle olğanını eşite de, om al-daycaq ola. Şu erimin balasına öyle bir qıym sual be-reyim ki, cevapnı beralmay otursın, – dep tüşüne. Künlerden bir kün, mirza noğayğa kele de:
-Noğay, seni pek azırcevap, er şeyge cevap bere, em de er sözge mana tapa, dep aytalar. Qana baqayım, menim sualime cevap berip olursınmı eken, – dey.
Noğay:
-Sualifiizni beriniz, mirzam, cevabını bermege taşırman, – dey.
Mirza tüşünip tura-tura da:
– Mına, noğay, atqa at deyler, bu, doğru, lâkin ‘mat’ da deyler, bu ‘matı’ da ne ya? Ondan son ‘ton’ deyler, lâkin ‘mon’ da deyler, bu ‘monu’ da ne ya? -dep soray.
Noğay;
-Son, son daa ne deyler, mirzam? – dey.
Mirza:
-Daa ne olacaq? Mma, ‘et’ deyler, bu doğru, lâkin ‘met’ de ne ya? ‘Qalpaq’ deyler, ya ‘malpağı’ da ne bilmem? – dey.
Noğay:
-Mirzam, bu sizin sualleriniz pek büyük su-aller, em de olarnın cevaplan da pek zor, bir rast-kelişkende oturıp söyleşmesek, şimdi ayaq üstünde al olunmaz, – dey.
Mirza razı ola. Qayta kete. Mesele çezilmey qala. Künlerden bir kün, qış künü, mirza noğayğa kele de:
“Bugün avası pek aruv, aydi avğa keteyik” dey.
Noğay mirzanın değenin red etmey. Er vaqıt minip yurgen toru maliyini mine, boy tonum kiye, başına toqlu terisinden teren etip tikken qışlıq qal-pağmı basa. Torbasına bir kesek qaz eti qoya. Aya-ğını da qalın çulğavnen sarıp, dızman çarıqlarını tarta berip kiye.
Mirza, özünin iç bir vaqıt axırdan çıqarılmağan, sabanğa yekilmegen, suvuqta minilmegen nazik asav aygırını çıqarıp mine. Yufqa qozu terisinden ti-kilgen aylanma qalpağmı basma soqa. Omuzlarına tar piçilgen tonum taşlay. Ayaqlarma yaltıravuq çız-malarmı kiye. Torbasına da, suvda pisken bütün bir tavuq qoya. Şimdi bular, ekisi de ayazğa qarşı at üs-tüne atlanıp, avğa keteler. Olar kete-kete, oyuqça bir yerge barıp yeteler.
Mirza bu yerge kelgende:
Noğayım, biraz toqtap, bir-eki qapınmasaq olmaz, içke salqın tüşe başladı, – dey.
Noğay:
-Mirzam, mmda toqtamayıq, qırğa çıqsaq toq-tarmız, mında bir şey körünmey, – dey de, yoluna devam ete.
Nasıl da olsa, qırğa çıqalar. Ayaznm accısı daa ziyade arta. Noğay endi toqtamaq kerek olğamnı ayta. Mirza da razı ola. Bular qır üstünde toqtaylar.
Noğay:
-Mirzam, atlarnı ayazğa qarşı qoyayıq, tursun, ayaznen tanış olsunlar, – dey. Atlarnı ayazğa qarata berip taşlaylar. Lâkin mirzanın asavı ayazğa qarşı dayanıp olamay, ıfvranıp oynap başlay. Dir-dir qal-tıray. Mirzanın özü desen kene şay dirildey. Noğay ise özüni sıqmadan:
-Mirzam, ötmek-mötmek qapayık da, dey de, şaqa etken ola. Amma mirza kerçekten de açıqqan. Olar er ekisi de aşamağa oturalar. Mirza tor-basmdaki suvda pisken tavuqnı acele-acele çıqara ve aşaycaq olıp, tartqalay, lâkin tavuq eti buzlap qal-ğanmdan asap olamay. Noğay özüni sıqmay, tor-basındaki bir kesek semiz kaz etini çıqara da, kü-lümsirey berip, aşamağa başlay. Mirza açuvından, em açlığından ayazğa qarşı oturıp olamay.
Noğay arada-sırada:
-Mirzam, ne aşamaysmız ya? – dep taşlay da, aşamaqm devam ettire. Sofi noğay münasebet ke-tirip:
-Mirzam, aqılmızda olsa, siz menden bir qaç su-alge cevap sorağan ediniz, mömkün olsa, men şu-larnıfî cevabını berir edim, – dep külümsirey.
Mirza:
-Aydı, berseii berirsin daa, – dey.
Nogay bir atlarğa ve bir de mirzanın özüne baqıp, mirzanın qaltırap turğan asav atını kösterip:
-‘Mat’ değeni, Mirzam, mma bu, ‘at’ değeni de budır- dep öz atını köstere. Öz tonum köstere de:mma mirzam Ton’ değeni budır, amma ‘mon’ değeni
de siznin tonunız – dep küle.
Mirza:
-Külmege ne bar ya? Bütün suallerge cevap ber
de, sofi külersin, – dey.
Noğay:
-Qalğanlarmm da cevabını beririm,- dep, bir
daa küle.
Mirza:
-‘Qalpaqnen’ ‘malpaqnın’, ‘etnen’ ‘metnin’ ne
ekenini aytalmadm ya? – dey.
Noğay, özünin qalpağını kösterip, ‘qalpaq’ değeni
-menim qallağım, ‘malpaq’ değeni de senin
qalpağmdır, – dey. Noğay sözüni devam etip:
-Açuvlanmanız, mirzam, mma ‘et’ değeni
menim etim, ‘met’ değeni de sizinkidir, – dep buzlağan
tavuq etini kösterip küle.
Mirza daa pek açuvlana, tap sonunda
‘çızmanen’ ‘mızmanın’ arasındaki farqnı soray da,
qaltırap turğan asavına mine.
Noğay mirzanın parmaqlarını üşütken onın
ayağındaki yıltıravuq çızmalarnı tuta da:
-Mma, mirzam, ‘mızma’ değeni de budır, – dep cevaplana ve mirzanın yanından ayrılıp kete.
http://www.qiriminsesi.com/mirzanen-nogay-3.html
Категория: Культура и традиция | Добавил: тоньюкукк (16 Октября 2017)
Просмотров: 43 | Комментарии: 3
Всего комментариев: 3
avatar
0
1 тоньюкукк • 04:23, 21 Ноября 2017
МЫРЗАНЕН НОĞАЙ
Бир заманда бар екен, бир заманда йоq екен. Коьйлерден биринде бир бай мырзанен бир фуqаре (пакыр) ноğай бар екен. Ноğай пек шаqий (сахый) пек де азырcевап (аьзирявап - находчивый) екен. Мирза ноğайнм боьйле олğаныны ешите де, ом ал-дайcаq ола. Шу еримин баласына оьйле бир qыйм суал бе-рейим ки, cевапны бералмай отурсын, – деп туьшуьне (ойлайды). Куьнлерден бир куьн, мирза ноğайğа келе де:
-Ноğай, сени пек азырcевап, ер (аьр) шейге cевап (явап) бере, ем де ер соьзге мана тапа, деп айталар. Qана баqайым, меним суалиме cевап берип олурсынмы екен, – дей.
Ноğай:
-Суалифиизни бериниз, мирзам, cевабыны бермеге ташырман, – дей.
Мирза туьшуьнип тура-тура да:
– Мына, ноğай, атqа ат дейлер, бу, доğру, лâкин ‘мат’ да дейлер, бу ‘маты’ да не я? Ондан сон ‘тонъ дейлер, лâкин ‘монъ да дейлер, бу ‘мону’ да не я? -деп сорай.
Ноğай;
-Сон, сон даа не дейлер, мирзам? – дей.
Мирза:
-Даа не олаcаq? Мма, ‘ет’ дейлер, бу доğру, лâкин ‘мет’ де не я? ‘Qалпаq’ дейлер, я ‘малпаğы’ да не билмем? – дей.
Ноğай:
-Мирзам, бу сизин суаллериниз пек буьйуьк су-аллер, ем де оларнын cеваплан да пек зор, бир раст-келишкенде отурып соьйлешмесек, шимди аяq уьстуьнде ал олунмаз, – дей.
Мирза разы ола. Qайта кете. Меселе çезилмей qала. Куьнлерден бир куьн, qыш куьнуь, мирза ноğайğа келе де:
“Бугуьн авасы пек арув, айди авğа кетейик” дей.
Ноğай мирзанын деğенин ред етмей. Ер ваqыт минип юрген тору малийини мине, бой тонум кийе, башына тоqлу терисинден терен етип тиккен qышлыq qал-паğмы баса. Торбасына бир кесек qаз ети qоя. Ая-ğыны да qалын çулğавнен сарып, дызман çарыqларыны тарта берип кийе.
Мирза, оьзуьнин иç бир ваqыт аxырдан çыqарылмаğан, сабанğа йекилмеген, сувуqта минилмеген назик асав айгырыны çыqарып мине. Юфqа qозу терисинден ти-килген айланма qалпаğмы басма соqа. Омузларына тар пиçилген тонум ташлай. Аяqларма ялтыравуq çыз-малармы кийе. Торбасына да, сувда пискен буьтуьн бир тавуq qоя. Шимди булар, екиси де аязğа qаршы ат уьс-туьне атланып, авğа кетелер. Олар кете-кете, оюqçа бир йерге барып йетелер.
Мирза бу йерге келгенде:
Ноğайым, бираз тоqтап, бир-еки qапынмасаq олмаз, иçке салqын туьше башлады, – дей.
Ноğай:
-Мирзам, ммда тоqтамайыq, qырğа çыqсаq тоq-тармыз, мында бир шей коьруьнмей, – дей де, йолуна девам ете.
Насыл да олса, qырğа çыqалар. Аязнм аccысы даа зияде арта. Ноğай енди тоqтамаq керек олğамны айта. Мирза да разы ола. Булар qыр уьстуьнде тоqтайлар.
Ноğай:
-Мирзам, атларны аязğа qаршы qояйыq, турсун, аязнен таныш олсунлар, – дей. Атларны аязğа qарата берип ташлайлар. Лâкин мирзанын асавы аязğа qаршы даянып оламай, ыфвранып ойнап башлай. Дир-дир qал-тырай. Мирзанын оьзуь десен кене шай дирилдей. Ноğай исе оьзуьни сыqмадан:
-Мирзам, оьтмек-моьтмек qапайык да, дей де, шаqа еткен ола. Амма мирза керçектен де аçыqqан. Олар ер екиси де ашамаğа отуралар. Мирза тор-басмдаки сувда пискен тавуqны аcеле-аcеле çыqара ве ашайcаq олып, тартqалай, лâкин тавуq ети бузлап qал-ğанмдан асап оламай. Ноğай оьзуьни сыqмай, тор-басындаки бир кесек семиз каз етини çыqара да, куь-луьмсирей берип, ашамаğа башлай. Мирза аçувындан, ем аçлыğындан аязğа qаршы отурып оламай.
Ноğай арада-сырада:
-Мирзам, не ашамайсмыз я? – деп ташлай да, ашамаqм девам еттире. Софи ноğай муьнасебет ке-тирип:
-Мирзам, аqылмызда олса, сиз менден бир qаç су-алге cевап сораğан единиз, моьмкуьн олса, мен шу-ларныфî cевабыны берир едим, – деп куьлуьмсирей.
Мирза:
-Айды, берсеии берирсин даа, – дей.
Ногай бир атларğа ве бир де мирзанын оьзуьне баqып, мирзанын qалтырап турğан асав атыны коьстерип:
-‘Мат’ деğени, Мирзам, мма бу, ‘ат’ деğени де будыр- деп оьз атыны коьстере. Оьз тонум коьстере де:мма мирзам Тонъ деğени будыр, амма ‘монъ деğени
де сизнин тонуныз – деп куьле.
Мирза:
-Куьлмеге не бар я? Буьтуьн суаллерге cевап бер
де, софи куьлерсин, – дей.
Ноğай:
-Qалğанлармм да cевабыны беририм,- деп, бир
даа куьле.
Мирза:
-‘Qалпаqненъ ‘малпаqнынъ, ‘етненъ ‘метнинъ не
екенини айталмадм я? – дей.
Ноğай, оьзуьнин qалпаğыны коьстерип, ‘qалпаq’ деğени
-меним qаллаğым, ‘малпаq’ деğени де сенин
qалпаğмдыр, – дей. Ноğ
avatar
0
2 тоньюкукк • 23:21, 24 Ноября 2017
Ноğай соьзуьни девам етип:
-Аçувланманыз, мирзам, мма ‘ет’ деğени
меним етим, ‘мет’ деğени де сизинкидир, – деп бузлаğан
тавуq етини коьстерип куьле.
Мирза даа пек аçувлана, тап сонунда
‘çызманенъ ‘мызманынъ арасындаки фарqны сорай да,
qалтырап турğан асавына мине.
Ноğай мирзанын пармаqларыны уьшуьткен онын
аяğындаки йылтыравуq çызмаларны тута да:
-Мма, мирзам, ‘мызма’ деğени де будыр, – деп cеваплана ве мирз
avatar
0
3 тоньюкукк • 23:26, 24 Ноября 2017
деп cеваплана ве мирзанын янындан айрылып кете.
avatar