Главная » 2017 » Февраля » 23 » Коьнъилимнен алганым
21:13
Коьнъилимнен алганым
__________________________________________________________________________________________________________
Коьнъилимнен алганым
Венера Акбулат кызы Кидирниязова (Лукманова) талаплы окытувшы, шаир, журналист, «Ногайым» деген ятлавлар йыйын-
тыгынынъ эм «Аьлемет соьзлер» деген тематикалык соьзликтинъ иеси. Халкымыздынъ алал кызы, ногай тили акында йылдан-
йылга билимин оьстирип, оны сакланувына эм оьрлендируьвине коьп куьшин салып келеди. Буьгуьн биз сол шаир кыскаяклы-
дынъ яшавы, яратувшылык йолы акында ашыклап айткымыз келеди, неге десе сондай халкы уьшин уьмитли аьдемлер бизде
аьли де коьп болса экенлер деген аьруьв мырадларымыз бар.

– Венера Акбулат кызы, яшав
йолынъыз акында хабарласанъыз
экен?
– Мен Ногай районынынъ
Орта-Тоьбе авылында тувганман.
Меним авылымда белгили ногай
шаирлери: М.Авезов, А.Култаев,
Г.Аджигельдиев, аьлиги заманда
Карашай-Шеркеш Республикасын-
дагы Ногай районынынъ маданият
боьлигининъ етекшиси З.Булгарова
(Тилекова), шаир эм йырлавшы
К.Абдулакимов тувганлар.
Уста йырлавшылар да бар, айт-
пага, М. Кишинеев, Е. Джумагиши-
ева эм Г. Теркеева.
Мен 1974-нши йылдынъ курал
айынынъ 9-нда Енъуьв байрамы
куьн тувганман.
1980-нши йылда мен сол авыл-
дынъ мектебине биринши кере
окувшы болып келгенмен. Терен
билимли биринши окытувшым
Хадижат Язув кызы Колдасовады
аявлап эсимде саклайман. Онынъ
дерисине баслангыш класслар-
да окувымызды язбай яде окымай,
мага коьре, бир де бармаганмыз.
Йогары билим алмага барганда да,
ислегенде де онынъ каты кылыгы
алдыдагы бизим яшавымызга бек
керекти.
– Сизинъ яратувшылык йолынъ-
ыз не заттан басланды эм кайтип
оьскен?
– Энъ биринши ятлавларымды
он доьрт ясымнан алып язып бас-
лаганман. Олар оьз элимди суьюв-
ди, шоьлдинъ ярасыгы ман оьктем-
суьвди, аьскерлик юриткен яслар-
дынъ акында ойларымды коьрсет-
кенлер. Сол язылмаларымды мен
авылдасым болган, терен билим-
ли окытувшыга, коьп йыллар авыл
мектебининъ етекшиси болып исле-
ген Ашувхан Арслановна Шанди-
евага коьрсеттим. Ол мени яны-
на олтыртып, тептеримди колына
алып, ятлавларымды тешкеруьвли
окып, мени бир аз йигерлендирген
соьзлерин айтып, ятлав язувдынъ
сыхырлыгына уьйретти. Ашув-
хан Арслан кызы мага сол заман-
да соьйтип алал болганын эм уьй-
ретип, яратувшылык толкынына
миндиргендей болганын, мен бир
де мутып болмаякпан. Ким биледи,
сол ятлавларымды мен баска аьдем-
ге коьрсеткен болсам, яшавым кай-
тип туьзилеегин?
Меним биринши ятлавларым
«Шоьллик маягы» газетасында,
сонъ Черкесск каласындагы «Ногай
давысы» газетасында, «Тувган
Элим» деген альманахта баспалан-
ганлар.
Яратувшылык сулыбымды
Карашай- Шеркеш педагогика-
лык университетинде окыган 1991-
1996-ншы йылларында оьстирип
баслаганман.
Соьзлик тилимди байытып,
баска шаирлердинъ ятлавларын
окып, олардынъ кайтип язганларын
терен тешкерип карап, оьз ятлавла-
рымды язганда, ярасыклав амалла-
рын кулланувга уьйренип турган-
ман. Меним яратувшылык оьсуь-
виме сол университетте ислейтаган
Ю.Каракаев эм М.Султанбекова
коьп косымларын эткенлер. Олар
ятлавларымды окып, тергеп, кем-
шиликлеримди, янъылысларымды
коьрсетип, кайдай адабиатын окы-
мага керек экенин айтып, тийисли
маслагатларын бергенлер.
Йогары билимди алганнан
сонъ,1997-нши йылда «Шоьл тавы-
сы» газетада ислеп баслаганман.
Журналист кесписининъ усталы-
кларына мени сол заманда редак-
тор болган М.Кожаев эм шаир М-А.
Ханов коьп кыйынын салганлар.
Сол билимлеримди бу куьнге дей-
им де кулланаман.
2001-нши йылда мени бактым
Ленин авылынынъ яшавшысы бол-
ган, белгили бурынъгы йырлавшы
Курай Лукмановтынъ несиллери-
нинъ аьелине келин этип коскан.
Сол йылларда бурынъгы йырлав-
шыдынъ сондай да куьшли эси
болганына, онынъ кишкей бала
заманыннан алып ногай халкы-
мызднъ баьтир йырларын билмеге
кайтип шалысканына, оларды бек
аьруьв билгенине куьезленип, мен
де бурынъгы йырлардынъ куьшли,
шешен тилде язылувларына коьми-
лип, олардынъ сырларын билмеге
талап эткенмен. Меним эрим Мура-
тали Лукманов та «Шора баьтир»
йырын аьруьв билетаган эди.
Бурынъгы йырлар ман бай-
ланыслы болувым ман, меним
колыма туьскен А. Баскаковтынъ
«Ногайша- орысша соьзлиги» уьй-
кен орынды тутты.
– Оьз шыгармаларынъыз акын-
да кыскаша айтсанъыз экен?
– Биринши китабимди, «Ногай-
ым» деген ятлав йыйынтыгын 2008-
нши йылда баспадан шыгарганман.
Онда боьликлерге айырылган оьз
элимди суьювге, ата-анама, лири-
калык ятлавлар, яшав акында ойла-
рым, «Куьнали» эм «Арслан» деген
поэмалар киргенлер.
Экиншиси – тематикалык соь-
злик «Аьлемет соьзлер» баспадан
шыгып, 2011-нши йылда дуныя
коьрген. Ол кишкей тамшылар
ман 20 йыл бойынша йыйналган
исим. Орта мектебин кутылганлай,
Карашай- Шеркеш университети-
не ногай тилимди саклав мырадым
ман туьскенмен. Ногай тилининъ
йойытылып барувынынъ маьселеси
коьп аьдемлерди тынышсызланды-
рады, оны саклавдынъ бир соравы
да шешилмеектей болып коьринге-
ни басларымызды тоьмен салдыр-
ды. Тек аьруьвликке ынанув юре-
гимнинъ бир шетинде яшады, эм
мен аста-акырын, оьз алдыма ногай
соьзлерди, такпакларды, айтув-
ларды йыйнав куллыгын юриткен-
мен. Ногай тилинде А. Баскаков-
тынъ соьзлигиннен баска йок эке-
нин эм янъы соьзликтинъ бек кере-
клигин анълап, ногай тилимизди
саклав ойым ман, бир кишкей бол-
са да, оьз косымымды этип, сол
соьзликти баспадан шыгарганман.
Соьзликке географиялык термин-
лер, оьсимликлердинъ, балыклар-
дынъ атлары; атлардынъ (лошадь)
туьрлилери, алатлар; аьдемнинъ
муьшелери, касиетлери акында
соьзлер; синонимлер, омонимлер,
антонимлер; тематикалык такпа-
клар эм айтувлар; медициналык
терминлер, дин мен байланыслы
соьзлер; юрист тармагында кулла-
нылатаган соьзлер; кумашлардынъ
атлары… Баспадан шыгарган соь-
зликти мен Билимлендируьв управ-
лениесининъ етекшиси К. Отегено-
вага коьрсеткенде, ол хош коьрип,
аьруьв баалап, оларды уьлестирме-
ге ярдам эткен.
– Аьлиги заманда ногай тили-
мизди оьстируьв бойынша кайдай
ойларынъыз бар?
– Йылдан- йылга биз янъы тех-
нологиялардынъ оьрленуьвине
шайыт боламыз. Ногай тил эм ада-
биатыннан окув китаплерининъ
етиспевлик маьселесин шешуьв
аьлиги янъы технологиялык оьмир-
де кыйын тувыл деп ойлайман.
Бизим Ногай районында «Элек-
тронлык китапханасы» туьзилсе,
сонда ногай тилиннен эм адабиа-
тыннан баьри класслардынъ окув
китаплери де электронлык кебин-
де йыйналар эди. Сол «Электрон-
лык китапханасы» ман ногай
тилин окыйтаган баска районлар-
дагы ногайларымыз да пайдалан-
мага болаяк эдилер. Районымыз-
да сол китапхана ман окытувшы-
лар эм окувшылар да оьз мобильли
телефонларында, планшетларында,
компьютерларында эм с.б. затлар-
да пайдаланмага болаяклар. Клас-
стан бир балага йиберилсе, сонъ ол
керек затты аьлиги янъы амаллар
ман баскалар ман боьлиспеге бола-
ды.
Бизим оьспирлеримизге, яс-
явкамызга сол бийикликте бол-
ган билим янъылыклары керек деп
ойлайман. Олар бизим тилимизди
оьстиреек йогары проектлер бола-
дылар. Балалар уьшин ногай тилин-
де язылган йырлар яслардынъ соьз
байлыгын, йырлав сулыпларын,
оьз тилин суьюв сезимлерин оьсти-
рер эдилер. Бизим балаларымыз бек
акыллы, талаплы, янъы технологи-
ялардан аьруьв анълайдылар. Бир
янъы заттан сонъ, тагы да баска янъы
зат шыгады. Аьлиги балалардынъ
ойлавлары да баска болып коьрине-
ди, сонынъ уьшин, сондайларды бир
куьпке йыйнап, олар ман бирге сол
йогары, янъы технологиялык про-
ектлер акында ойланганы оларга да,
ясуьйкенлерге де келимли болаяк.
Бир балалардынъ ата-аналары оьз
балаларынынъ оьсуьвин коьтергиш-
левине коьп куьшлерин саладылар,
сол зат та билимди янъы толкынлар-
га коьтермеге болады.
Туьрли ерлерде яшаган ногай
балалар арасында кызыклы ойын-
лар, ярыслар озгарув олардынъ коь-
нъиллерин коьтереек, йолдаслыкты
тувдыраяк, бир- бириси мен ногай
соьзлер, аьдетлер акында билим-
лерин оьстиреек эм тилди билмеге
шалыстыраяк.
Кишкей балалар уьшин ясав-
лар шыгармага суьемен. Бу ойын-
да балалардынъ карандашларды
дурыс этип ыславы, яратувшылы-
гы, тил байлыгы, ярасыклав амал-
лары, ярасыклы сезимлери оьсеек.
Оннан да кызыклы болар элек-
тронлы ойнав- боявлар (айырым
этип, айванлардынъ, оьсимликлер-
динъ кеплери орыс эм ногай тилин-
де атлары ман). Сол ойынды Эль-
брусоид фирмасы этип болатага-
нын сорап билгенмен, эгер балалар
уьшин кыйналган бир спонсор бол-
са, соны этпеге болаягына соьз йок.
Бизим яслардан халкымыздынъ
патриотларын оьстируьв, олар ман
байланыс ыслап, оларга колымыз-
ды созув, бирликке ымтылув – биз-
ди тек куьшлендиреек.
– Сиз аьлиги заманда кайдай
ислерди юритесиз эм соны ман бай-
ланыслы кайдай ойларынъыз бар?
– Озган йылдынъ кырк кий-
ик айыннан алып, мен Орта-Тоьбе
авыл мектебинде методикалык
лабораториядынъ етекшиси болып
ислеймен. Онынъ мырады: ногай
тил окытувшыларына ярдам этип,
дерислерде тилимизди оьстируьвде
янъы методикалык амалламаларды
туьзуьв.
Ногай тилиннен эм адабиатын-
нан окув китаплердинъ эски болув-
лары, олардынъ етиспевликлери,
уьйкен маьселелердинъ соравлары
ФНКА етекшиси К.Янбулатовтынъ
ойланувы ман сол методикалык
лаборатория ашылган. Онынъ
орынбасары А. Межитов сол ойлар-
ды дуныяга эндируьв уьшин, янъы
истинъ атын, туьзилисин ойла-
ган эм методикалык дериси онынъ
каравы астында ислейди. Методи-
калык дериси ишине Ногай райо-
нымыздынъ ногай тил окылатаган
аьр бир мектебиннен бирер окы-
тувшы киргенлер, олардынъ аьр
бириси сайланган темалары бой-
ынша куллыкларын юритедилер
эм сол ислери бойынша окытув-
шылар арасында илми-практиалык
конференциясы озгарувына ФНКА
эм район билим управлениесининъ
ваькиллери шакырылаяклар.
– Мектеблерде ногай тилин-
нен окув китаплердинъ етиспевлик
маьселеси мен байланыста не зат
айтпага боласыз?
– Мен Ногай районнынъ адми-
нистрациясына, ФНКА етекшиси
К.Янбулатовка оьз проектим мен
барганман, онынъ аты «Ногай тил
эм адабиаты бойынша электрон-
лык окув китаби» эди. Сол проект
акында, ногай тил эм адабиатын-
нан окув китаплердинъ етиспев-
ликлерин карыжсыз аьзирлемеге
болаягы акында айтканман. Мен
янъы технологияларына келискен
окув китаплерин туьзеегимди, про-
екттинъ мырадларын, туьзилисин,
кайдай аьруьв янъылыклар болая-
кларын, окытувшыларга эм окув-
шыларга кайдай кызыклы бола-
ягын ашыклап айтканман. Соны
ман, бизим ортак соравымызды
бирге шешеек болып соьйлеген-
миз. Аьлиги заманда мен 6-ншы
класстынъ ногай адабиатыннан
окув китаплери электронлы кебин-
де туьзуьв куллыгын юритемен.
Ойымда аьли де ногай тил окы-
тувшыларына коьмек этип, элек-
тронлы дериске планлар туьзуьв.
Коьбисинше, бу планлар ногай
тил дерислерине бек керегеек, неге
десе сонынъ ишине аьзир карточ-
калар, ойынлар киргистилееклер.
Этно-маданиятлык проекти бойын-
ша, бир неше косылма дерислерин
туьзбеге ойланаман, мысалы: ногай
тил – биология (оьсимликлердинъ,
айванлардынъ атлары), ногай тил
– география (географиялык тер-
минлер), тувган тил – технология
(ногай оьрнеклерди материаллар-
дан, бисердан, табиат алатларын-
нан аьзирлев), тувган тил – тарих
(тарихимиз акында) эм с.б.
– Ногай газетасынынъ редак-
циясына кайдай йоравларынъыз
бар?
– Аявлы ис йолдасларым!
Халкымыздынъ бек коьпленген
аьр куьнлик соравларын шешуьв,
алдышы бизим аьдемлеримиз-
динъ уьстинликлерин коьрим
этип коьрсетуьв, маданиятымыз-
ды, адабиатымызды, тилимизди
оьстируьв соравларын ашыклап
коьрсетуьв – олар баьри де сизинъ
мойынынъызда, эм сол маьселе-
лердинъ акында сиз усташа газета
бетлеринде язасыз! Сизинъ уста-
лыкларынъыздан бизим ногай
халкымызга бек коьп пайда келе-
ди, сав болынъыз! Ана тилимиз-
де сондай газета бар болганына
бек куьезленемен эм суьйинемен!
Ногай шоьлимизде тек яхшылы-
клар болып турганын баьримизге
де йорайман!
Хабарласувды юриткен
Г.Нурдинова.
Суьвретте: В. Кидирниязова.
http://golos-stepi.ru/images/vipuski/20170216.pdf
Просмотров: 135 | Добавил: тоньюкукк
Всего комментариев: 0
avatar